B-ISSN : 1300-0667
E-ISSN : 1309-4866
Yıl: 2009 Cilt: 46 Sayı(Ek) : 1
Özgün Araştırma
Yıl: 2009
Ay:
Cilt: 46
Sayı(Ek) : 1
1848 kez görüntülendi
Geliş Tarihi
Kabul Tarihi
Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeğinin Türkçe Versiyonunun Geçerlilik ve Güvenilirlik Çalışması
Özet

Birgül EMİROĞLU, Gülşah KARADAYI, Ömer AYDEMİR, Alp ÜÇOK
 

Amaç: Şizofrenide işlevsellik, remisyon gibi kavramlar giderek daha fazla araştırmaya konu olmaktadır. Buna paralel olarak ağır ruhsal bozukluklarda, işlevselliğin ölçülebilmesi amacıyla ülkemizde ve dünyada sayıları gittikçe artan ölçekler geliştirilmektedir. İşlevsel remisyon, şizofreni hastalarının bağımsız yaşamalarına olanak sağlayan, ebeveynlerine, iş hayatlarına, kişiler arası ilişkilerine, sosyal ortamlara yeniden uyum sağlamaya yönelik önemli bir tedavi amacıdır.  Bu nedenle, klinik çalışmalarda ve hasta değerlendirmelerinde kullanım için uygun Fransızca dilinde geliştirilmiş olan, Şizofrenide İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin Türkiye koşullarına uygun geçerlilik, güvenilirlik çalışmasının yapılması amaçlanmıştır.

Yöntemler: İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalında ayaktan ve yatarak tedavi gören 102 şizofreni hastası çalışmaya alınmıştır. Araştırmada Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin (ŞİLÖ) güvenilirlik çalışması için, genel toplam ve alt ölçeklerin, iç tutarlık kat sayıları, madde analizi işlemleri ve görüşmeciler arası güvenilirlik katsayısı; geçerlilik çalışmaları içinse faktör analizi, kapsam geçerliliği ve kriter geçerliliği hesaplamaları yapılmıştır.  Kriter ve kapsam geçerliliğinin sınanması için Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin yanı sıra, Şizofreni Hastalarında Yaşam Niteliği (QLS) Ölçeği ve hastanın klinik belirti şiddetini belirlemek için Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği (PANSS) kullanılmıştır.

Bulgular: Ölçeğin güvenilirlik analizinde, en yüksek iç tutarlılık katsayısı Cronbach Alpha metoduyla bulunmuştur (0.89). En düşük iç tutarlılık katsayısı ise Guttman tekniğiyle elde edilmiştir (0.86). Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeğinin genel toplamı için yapılan madde analiz işlem sonuçları incelendiğinde, ölçeği oluşturan tüm maddeler; madde toplam, madde kalan ve ayırt edicilikten oluşan üç teknikte de 0.01 düzeyinde anlamlı sonuç verdiği için bu maddelerin mükemmel olduğu ve ölçekte kalabileceğine karar verilmiştir (p<0.01). ŞİLÖ ile Yaşam Niteliği Ölçeği arasındaki kriter geçerliliği yapılmış ve yüksek düzeyde korelasyon göstermiştir (r=0.82, p< 0.0001). ŞİLÖ ile PANSS ölçeği arasında da iyi düzeyde korelasyon bulunmuştur (r =- 0.51, p< 0.001).

Sonuç: Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin Türkçe versiyonu şizofreni hastaların işlevsel iyileşme düzeylerini, güvenilir ve geçerli düzeyde ölçebilecek bir ölçektir. (Nöropsikiyatri Arşivi 2009; 46 Özel Sayı: 15-24)

Tam Metin

Birgül EMİROĞLU, Gülşah KARADAYI, Ömer AYDEMİR, Alp ÜÇOK

alpucok@superonline.com
 

Amaç: Şizofrenide işlevsellik, remisyon gibi kavramlar giderek daha fazla araştırmaya konu olmaktadır. Buna paralel olarak ağır ruhsal bozukluklarda, işlevselliğin ölçülebilmesi amacıyla ülkemizde ve dünyada sayıları gittikçe artan ölçekler geliştirilmektedir. İşlevsel remisyon, şizofreni hastalarının bağımsız yaşamalarına olanak sağlayan, ebeveynlerine, iş hayatlarına, kişiler arası ilişkilerine, sosyal ortamlara yeniden uyum sağlamaya yönelik önemli bir tedavi amacıdır.  Bu nedenle, klinik çalışmalarda ve hasta değerlendirmelerinde kullanım için uygun Fransızca dilinde geliştirilmiş olan, Şizofrenide İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin Türkiye koşullarına uygun geçerlilik, güvenilirlik çalışmasının yapılması amaçlanmıştır.

Yöntemler: İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalında ayaktan ve yatarak tedavi gören 102 şizofreni hastası çalışmaya alınmıştır. Araştırmada Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin (ŞİLÖ) güvenilirlik çalışması için, genel toplam ve alt ölçeklerin, iç tutarlık kat sayıları, madde analizi işlemleri ve görüşmeciler arası güvenilirlik katsayısı; geçerlilik çalışmaları içinse faktör analizi, kapsam geçerliliği ve kriter geçerliliği hesaplamaları yapılmıştır.  Kriter ve kapsam geçerliliğinin sınanması için Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin yanı sıra, Şizofreni Hastalarında Yaşam Niteliği (QLS) Ölçeği ve hastanın klinik belirti şiddetini belirlemek için Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği (PANSS) kullanılmıştır.

Bulgular: Ölçeğin güvenilirlik analizinde, en yüksek iç tutarlılık katsayısı Cronbach Alpha metoduyla bulunmuştur (0.89). En düşük iç tutarlılık katsayısı ise Guttman tekniğiyle elde edilmiştir (0.86). Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeğinin genel toplamı için yapılan madde analiz işlem sonuçları incelendiğinde, ölçeği oluşturan tüm maddeler; madde toplam, madde kalan ve ayırt edicilikten oluşan üç teknikte de 0.01 düzeyinde anlamlı sonuç verdiği için bu maddelerin mükemmel olduğu ve ölçekte kalabileceğine karar verilmiştir (p<0.01). ŞİLÖ ile Yaşam Niteliği Ölçeği arasındaki kriter geçerliliği yapılmış ve yüksek düzeyde korelasyon göstermiştir (r=0.82, p< 0.0001). ŞİLÖ ile PANSS ölçeği arasında da iyi düzeyde korelasyon bulunmuştur (r =- 0.51, p< 0.001).

Sonuç: Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin Türkçe versiyonu şizofreni hastaların işlevsel iyileşme düzeylerini, güvenilir ve geçerli düzeyde ölçebilecek bir ölçektir. (Nöropsikiyatri Arşivi 2009; 46 Özel Sayı: 15-24)


 

Son 10 yıl içerisinde antipsikotik ilaçların, psiko-sosyal ve mesleki terapilerin gelişmesi, hasta yakınlarının hastalığın tedavisine daha fazla katılması şizofrenide psikotik semptomların daha etkin bir şekilde kontrolünün sağlanmasına katkı sağlamış ve işlevsel iyileşmenin, şizofrenisi olan hastaların ciddi bir bölümünde artık ulaşılabilir amaçlar olmasıyla sonuçlanmıştır.

Şizofreni hastaları; günlük yaşam becerileri, sosyal ilişkiler, ebeveynleri ve çevreleri ile iletişim kurma gibi becerilere uyum sağlamakta ciddi problemler yaşamaktadırlar. Yeti yitimi fazla olan şizofreni hastaları aileleri ve toplum için ciddi bir yük olmaktadır. İşlevsel remisyonun sağlanması, hastaların topluluğa ve iş hayatına yeniden entegrasyonuna imkân veren, sosyal yükü ve sağlık - bakım maliyetlerini azaltan önemli bir tedavi amacıdır.

2005 yılında Şizofreni Hastalarında Remisyon Çalışma Grubu Pozitif ve Negatif Semptomlar Ölçeği (PANSS) ya da Kısa Psikiyatrik Değerlendirme Ölçeği’ne dayalı olarak semptomatik remisyon ölçütlerini tanımlamıştır (1). Bu ölçeklerde iyileşme; “şizofreninin ana belirtilerinin hastanın davranışını etkilemeyecek şekilde ve şizofreni tanısının konulmayacağı biçimde, aşamalı ve kalıcı olarak en az altı ay süresince (puan <3) azaltılması” olarak tanımlanmıştır.

Şizofrenide işlevsel iyileşme; semptom kontrolünün yanı sıra bilişsel performans ve sosyal işlevselliğin de gelişmesi gibi sonuçları içermektedir. Sosyal işlevsellik kavramı iki temel öğeden oluşmaktadır: bunlardan ilki, hastanın kendisine bakabilme, günlük faaliyetlerini sürdürebilme becerisi diğeri ise hastanın sosyal yaşama uyum sağlayabilmesi için gerekli tüm sosyal becerilerin kazanılması gerekliliğini kapsar (2).

Semptomatik remisyon, her zaman gelişmiş sosyal işlevlere eşlik etmez. Bu nedenle, hastalığın iyileşmesi kapsamında, iş, çalışma, aile yaşamı, arkadaşlar ve bağımsız hayat gibi psikososyal işlevselliğin geliştirilmesi de şarttır (3). Psiko-sosyal işlevsellik, kişinin eş, arkadaş, çalışan, öğrenci, ev hanımı, aile ferdi gibi rollerini yerine getirilebilmesini de içerir. Birey tüm bu rolleri yerine getirirken yaşadığı doyum düzeyinin kalitesi önemli bir faktördür. Aynı zamanda kişinin kendine bakabilme kapasitesi ve zamanı uygun şekilde değerlendirebilmesini gerektirir (4).

Hastanın genel durumu ve iyi-hali, semptomları değerlendirmede kritik parametrelerdir; fakat ayrıştırılmaları da gerekir (5). İşlevsel iyileşme, şizofreni tedavisinde, hastanın yeniden bütünleşmesini ve yaşam kalitesinde önemli bir iyileşmeyi sağlayabilecek şekilde gerçekleşmelidir. Semptomlardan bağımsız olarak değerlendirilen işlevsel iyileşme kavramı, farklı alanlardaki rol beklentilerinin gerçekleştirilmesini ve “ideal” sosyal işlevselliği kapsar.

İşlevsel iyileşmeyi (recovery) tanımlamaya yönelik bir başka çalışma ise 2002 yılında Liberman ve Kopelowicz tarafından yürütülmüştür. Bu tanımlamaya göre işlevsel iyileşmenin ölçütleri şunlardır; pozitif ve negatif belirtileri için Kısa Psikiyatrik Değerlendirme Ölçeğinden (BPRS) alınan puanın ≤4 olması, en azından yarı zamanlı iş ve okul / eğitim gibi bir etkinliğin olması, finansman ve tedavinin otonom kontrolüne sahip olunması ve hastanın, arkadaşları ile haftada en az bir kere buluşması ölçüt olarak tanımlanmıştır. Ayrıca tüm bu işlevsellik göstergeleri iki yıldan fazla sürmesi işlevsel iyileşmenin karşılanması için gereklidir (6).

Özetle, İşlevsel iyileşme; sağlık ve tedavi hakkında içgörünün kazanılmasının yanı sıra, hastanın günlük yaşam becerilerini yerine getirebilmesi, idari ve finansal yönetimi sağlayabilmesi, ev işi etkinliklerini yerine getirebilmesi, kişiler arası ilişkiler, yaşam için gerekli olan sosyal ortamın sağlanması, mesleki işlevsellik gibi alanlarda ideal işlevselliğe sahip olabilmeyi kapsamaktadır.

Bu araştırmadan elde edilecek bulgular ile işlevsel remisyon kolay ölçülebilir ve aynı zamanda hastalar ve aileleri tarafından önemli ve pozitif algılanabilecek, hastalara tedavi hedefi sunan ve farmakolojik uygunluğu attırabilecek bir araştırma olması açısından önemlidir.

İşlevselliğin değerlendirilmesinde çeşitli ölçeklerden yararlanılmaktadır. Bu ölçeklerin genel olarak özellikleri incelendiğinde, Bireysel ve Sosyal Performans Ölçeği; görüşmeci tarafından değerlendirilen altılı likert tipi bir ölçektir. Ölçek işlevselliği 4 boyutta değerlendirmektedir. Bu dört boyut; sosyal açıdan yararlı etkinlikler, kişisel ve sosyal ilişkiler, öz-bakım ve rahatsız edici ve saldırgan davranışlardır. Ölçeğin geliştirilme çalışması Morosini ve arkadaşları tarafından yapılmıştır. Ölçeğin, Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması ise Aydemir ve arkadaşları tarafından yapılmıştır (7). İşlevselliği değerlendiren bir diğer ölçek olan Sosyal İşlevsellik Ölçeği ise Birchwood ve arkadaşları tarafından geliştirilmiştir (8). Ölçeğin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Erakay (9) tarafından 2001 yılında yapılmıştır. Ölçek hastayla birlikte yaşayan bir aile bireyi tarafından doldurulur. Altı alt alandan oluşur: Sosyal uğraşı/sosyal geri çekilme, kişiler arası davranış, öncül sosyal etkinlikler, boş zaman etkinlikleri, bağımsızlık ve iş/meslektir. İşlevselliğin değerlendirilmesinde kullanılan bir başka ölçek ise DSM IV içinde yer alan İşlevselliğin Global Değerlendirilmesi Ölçeğidir. Ölçek işlevselliğin değerlendirilmesinde DSM’nin öngördüğü sosyal ve mesleki işlevselliği değerlendirmektedir (10). Bu ölçeklerin hepsi genelde psikometrik olarak geçerli ve güvenilir ölçeklerdir. Ancak bu ölçeklerin birçoğu ya semptomlardan bağımsız olarak işlevselliği değerlendirememektedir ya da spesifik bir hastalığa özgü olarak tasarlanmamıştır. Ayrıca bazı ölçekler işlevselliği dar kapsamda değerlendirirken bazı ölçeklerin ise klinik kullanımlarda uygulama aşaması uzundur.

Bu nedenle, Llorca ve arkadaşları tarafından geliştirilen 19 maddelik Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği semtoplardan bağımsız olarak şizofreni hastalarının işlevselliğini değerlendirebilen bir ölçek olması ve alandaki eksikliği kapatabilecek bir ölçek olması bakımından önemlidir.  


 

Evren ve Örneklem

Araştırma İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalında ayaktan ya da yatarak tedavi gören, DSM-IV-TR şizofreni tanı ölçütlerini karşılayan, 18-65 yaşları arasındaki 102 şizofreni hastasıyla gerçekleştirilmiştir.

Katılımcıları dışlama ölçütü, hastanın yazılı izninin olmaması, uzuv kaybı gibi ağır bir fiziksel bozukluğunun ya da görme ve işitmeyle ilgili sorunlarının olması veya nörolojik hastalığının bulunmasıdır.

Araştırmaya katılan hastaların %40.2’sini kadın, %59.8’ini erkek hastalar oluşturmuştur. Hastaların yaş ortalaması 31.5±9.9, hastalığın başlangıç yaşı, 22.0±5.8, tedaviye başlama yaşı ise 22.6±5.7’dir. Hastaların ortalama eğitim süreleri 12.3±3.1 olarak bulunmuştur.

Değerlendirme Araçları

Bu çalışmada kullanılan değerlendirme araçlarının başında hastaların işlevsel iyileşme düzeylerini ölçmek amacıyla geçerlilik ve güvenilirlik çalışmasını yaptığımız Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği, yaşam kalitesini değerlendirmek için, Şizofreni Hastaları İçin Yaşam Niteliği Ölçeği (11) ve hastanın klinik belirti şiddetini belirlemek için Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği (PANSS) kullanılmıştır (12).

Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği (ŞİLÖ)

Şizofrenide İşlevsel İyileşme Ölçeği, “Şizofreni’de İşlevsel İyileşme Gözlem Grubu”nun uzmanları tarafından tasarlanmıştır. Hastalığın belirtilerinden bağımsız olarak işlevsellikteki düzelmeleri inceleyen 19 maddeden oluşan 5’li likert tipi bir ölçektir. Uygulamalar yarı yapılandırılmış görüşmeler şeklinde gerçekleşmektedir. Uygulama süresi yaklaşık 30 dakikadır. Değerlendirme, hem hastanın kendisinden hem de ailesinden alınan bilgiye dayanır. Değerlendirmede sorgulanacak olan zaman zarfı görüşmeden önceki son bir aydır. Her madde için 5 değerlendirme düzeyi bulunmaktadır. 1. düzey (yok) en düşük düzeydeki iyileşmeyi belirtirken, 5. Düzey (mükemmel derecede var) “ideal” işlev düzeyine karşılık gelmektedir. 2. (Düzey kısmen var), 3. Düzey (yeterince var) ve 4. Düzey (neredeyse tamamen var)’den oluşmaktadır. İki düzey arasında kalındığında düşük olan düzey seçilmektedir. Ölçekten alınabilecek maksimum puan 95, minimum puan ise 19’dur.

Günlük yaşam becerileri, sosyal işlevsellik ile sağlık ve tedavi alt ölçeklerinden oluşan ölçek üç ayrı alanda işlevsel iyileşmeyi ölçmektedir. Her maddenin değerlendirmesi ile ilgili görüşmeciye yardımcı olacak soru maddeleri yer almaktadır. Llorca ve arkadaşları tarafından geliştirilen ölçeğin güvenilirlik katsayısı 0.90 olarak bulunmuştur (13).

Yaşam Niteliği Ölçeği (QLS)

Yaşam Niteliği Ölçeği, Heinrichs, Hanlon ve Carpenter (1984) tarafından, hastaların kişisel deneyimlerinin zenginliğini, kişiler arası ilişkilerinin niteliğini ve mesleki rollerdeki üretkenlik düzeylerini değerlendirmek üzere tasarlanmıştır. Uygulamanın yarı yapılandırılmış bir görüşme şeklinde gerçekleşmesi planlanmıştır. Ölçek, önceki dört hafta boyunca devam eden belirtiler ve işlevselliklerle ilgili bilgi vermektedir. Her bir madde üç bölümden oluşur. Birinci bölümde, görüşmecinin değerlendirilecek parametreyi anlaması ve bunun üzerinde yoğunlaşmasına yardımcı olmak üzere kısa bir tanımlama yapılmıştır. İkinci bölümde, görüşmecinin hastayı incelemeye başlamasına yardımcı olabilecek birkaç soru verilmiştir. Üçüncü bölümde ise, her bir madde için, toplam 7 dereceli bir skala verilmiştir. Skalada yer alan puanlardan 0, 2, 4 ve 6 için, görüşmeciye karar almada yardımcı olmak üzere kısa bir tanımlama yapılmış; aralarda kalan 1.3 ve 5 puanları, görüşmeciye derecelendirme yaparken esneklik sağlamak üzere tanımsız bırakılmıştır.

Ölçekte yer alan 21 soru dört alt ölçekten birinde yer alır: 1-8’inci sorular kişiler arası ilişkiler alt ölçeği, 9-12’nci sorular mesleki rol alt ölçeği, 13-17’nci sorular ve 20-21’inci sorular ruhsal bulgular alt ölçeği ve 18-19’uncu sorular kişisel eşya ve günlük faaliyet alt ölçeğine dahildir. Bütün alt ölçek skorlarının toplamı da yaşam kalitesi skoru olarak değerlendirilir. Yaşam Niteliği Ölçeği’nin Cronbach Alpha güvenilirlik katsayısı r=0.80 bulunmuştur.

Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği (PANSS)

PANSS, pozitif, negatif ve genel şizofreni belirtileri bağlamında psikopatolojik ölçümler yapan yarı yapılandırılmış 30 maddelik bir ölçektir. Bu 30 maddenin 18’i Kısa Psikiyatrik Değerlendirme Ölçeğinden (14), 12’si ise Psikopatoloji Değerlendirme Ölçeğinden uyarlanmıştır. PANSS tarafından değerlendirilen 30 psikiyatrik parametreden yedisi pozitif sendrom alt ölçeğine, yedisi negatif sendrom alt ölçeğine ve geri kalan 16’sı genel psikopatoloji alt ölçeğine aittir. Her madde için, ağırlığa göre 1 ile 7 arasında değerlendirme yapılır. Pozitif, negatif ve genel psikopatoloji skorları ve bir de toplam PANSS skoru olmak üzere dört ölçüm yapılır.

Ölçeğin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Kostakoğlu ve arkadaşları tarafından yapılmıştır. PANSS alt ölçeklerinde puan dağılımı, normal dağılım göstermiştir. İç tutarlılık incelendiğinde pozitif ve negatif sendrom ile genel psikopatoloji alt ölçeklerinin toplam Cronbach Alfa değerleri oldukça yüksek bulunmuştur (sırasıyla 0.75, 0.77, 0.71). Yapı geçerliliğinde pozitif ve negatif sendrom alt ölçekleri arasındaki kısmi korelasyon katsayısı genel psikopatoloji değişkeni kontrol altında tutulduğunda ters yönde bulunmuştur (r=-0.41, p<0.001). Bu bulgu iki alt ölçeğin farklı belirti kümelerini ölçtüğüne işaret etmektedir. Görüşmeciler arası güvenilirlik için saptanan sınıf içi korelasyon katsayıları pozitif ve negatif sendrom ile genel psikopatoloji alt ölçeklerinde (sırasıyla 0.97, p<0.0001; 0.96, p<0.0001; 0.91, p<0.0001) ve ölçeğin tamamında (0.96, p<0.0001) yüksek bulunmuştur. Bu bulgular PANSS Türkçe uyarlamasının Türk şizofrenik hasta örnekleminde negatif ve pozitif sendromlar ile genel psikopatolojinin değerlendirilmesinde geçerli ve güvenilir olarak kullanılabileceğini göstermektedir (15).

İşlem Yolu

Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin güvenilirlik ve geçerlilik çalışmalarına başlamadan önce, ilk aşamada “Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Gözlem Grubu” uzmanlarından, Türkçe versiyonunun geçerliliğini ve güvenilirliğini gerçekleştirmek için gerekli izinler alınmıştır. Ardından ölçek iki klinik psikolog tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Çevirilerin kontrolü yapıldıktan sonra tekrar alanda çalışan bir uzman tarafından İngilizceye çevrilmiştir. Geri çevrilen metin ile orijinali karşılaştırılmış ve dilsel geçerliliğinin olduğuna karar verilmiştir. Görüşmeciler arası güvenilirliğin sınanması amacıyla 15 şizofreni hastasına ŞİLÖ iki psikolog tarafından uygulanmıştır. Ardından araştırmada kullanılan diğer ölçeklerin uygulamasına geçilmiştir.

İstatistiksel Analiz

Güvenirliğe ilişkin bulgular bölümünde öncelikle test toplam ve alt ölçeklerinin iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa, Spearman Brown ve Guttman) hesaplanmış ve tablolaştırılarak yorumlanmıştır. Son aşamada ise madde toplam, madde kalan ve madde ayırt edicilik değerlerine bağlı olarak madde analiz işlemleri yapılmıştır. Ölçeğin yapı geçerliliğini sınamak için öncelikle analiz faktör analizi yapılmıştır. İkinci aşamada kapsam geçerliliğini sınamak için Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği, toplam puanları ile alt ölçekleri arasındaki korelasyon sonuçları hesaplanmış son aşamada ise kriter geçerliliğini sınamak amacıyla Şizofreni Hastalarında Yaşam Niteliği Ölçeği ve PANSS ölçeği kullanılarak ölçeğin geçerliliği sınanmıştır.

Araştırmanın tüm istatistiksel veriler SPSS for Windows 15.0 ile yapılmıştır. 


 

Araştırmada kullanılan ölçeklerin genel toplamı için yapılan tanımlayıcı istatistik analizlerine göre Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin aritmetik ortalaması 65.39, standart sapması 11.40; Şizofreni Hastalarında Yaşam Niteliği Ölçeği’nin aritmetik ortalaması 76.44, standart sapması 19.70 ve Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği’nin aritmetik ortalaması 62,28, standart sapması değeri ise 19.70 olarak bulunmuştur.

Güvenilirlik Analizleri

Güvenilirlik çalışmasında, ölçeği oluşturan her bir maddenin varyansına ve ölçeğin iki ayrı yarıya ayrılarak hesaplanan Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin İç Tutarlılık Katsayıları hesaplanmıştır. Her sorunun varyansına dayalı olarak hesaplanan Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı 0.89’dur. Ölçeğin birbirine eşit iki ayrı yarıya ayrılmasına dayalı olarak hesaplanan Sperman-Brown iç tutarlılık katsayısı 0.865, Guttman iç tutarlılık katsayısı ise 0.86 olarak bulunmuştur. Elde edilen sonuçlar toplam puanlar bazında ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılık güvenilirliğine sahip olduğunu göstermektedir. Bu ölçeğe karışan ölçüm hata miktarı ise 65±8.17 olarak bulunmuştur. Bu sonuçlar Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeğinin, maksimum %89 ile minimum %86 güvenirliliğe sahip olduğunu göstermektedir. ŞİLÖ’nün alt ölçeklerinin iç tutarlılık katsayısı sırasıyla, sosyal işlevsellik alt ölçeği için 0.87, Günlük yaşam becerileri için 0.59 ve sağlık ve tedavi alt ölçeği için 0.81 olarak bulunmuştur. Ölçeğin her bir maddesinin çıkartılması ile elde edilen Cronbach Alpha değerleri karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, Türkçe formda Alpha değeri 0.87 ile 0.99 arasında değişirken; orijinal formunda 0.90 ile 0.91 arasında değiştiği ve sonuçların birbirine yakın olduğu gözlenmektedir (Tablo 1).

ŞİLÖ’nün 15 şizofreni hastası üzerinde yapılan görüşmeciler arası güvenilirlik kat sayısı 0.96 olarak bulunmuştur (p<0.0001). Genel toplam ve alt ölçekler için yapılan madde analizi işlemleri, tüm tekniklerde 0.01 düzeyinde anlamlı sonuçlar vermiştir. Bu nedenle, bu maddelerin mükemmel olduğu ve ölçekte kalabileceğine karar verilmiştir (p<0.01).

Geçerlilik Analizleri

Geçerliliğe ilişkin bulgular bölümünde ilk önce Kaiser-Meyer Olkin ve Bartlett’s Test sonuçları bulunmuştur. KMO değeri 0.50’nin üstünde çıktığı için 102 kişilik örneklem grubuna faktör analizi yapılmasının uygun olduğuna karar verilmiş, değişkenlerin faktör analizine uygunluğunun mükemmel seviyede olduğu görülmüştür. Bartlett’s test sonucu ise 0.01 düzeyinde istatistiksel açıdan anlamlı olduğu için, evren parametresinde bu değişkenin çok boyutlu bir yapıya sahip olduğu anlaşılmıştır.

Yapılan temel bileşenler analizine dayalı faktör analizi işlemleri sonucu özdeğeri 1’in üzerinde olan 4 faktör bulunmuştur. Dört alt ölçek birlikte toplam varyansın %53.5’ini karşılamaktadır. APA’ nın kriterlerine göre mutlaka toplam varyans %40’ın üstünde olmalıdır. Bu kriter doğrultusunda ölçek geçerlidir (Tablo 2).

Kapsam geçerliliğini sınamak amacıyla ölçeğin genel toplamı ile alt ölçekler arasındaki korelasyon sonuçları hesaplanmıştır. Sonuçlar, 0.93 ile 0.62 aralığında yüksek bir korelasyon olduğunu göstermiştir. Alt ölçekler arasındaki korelasyon sonuçları incelendiğinde 0.45 ile 0.64 aralığında olduğu gözlenmektedir. Genel toplam ve alt ölçekler arasında pozitif ve anlamlı bir korelasyon bulunmuştur. Böylece ölçeğin yapı geçerliliği bir kez daha vurgulanmıştır (p<0.01) (Tablo 3).

Yapı geçerliliğinin belirlenmesinde benzer özellikleri ölçen geçerli ve güvenilir ölçekler arasında korelasyon bulunmalıdır. Bu amaçla, ŞİLÖ ile Yaşam Niteliği Ölçeği arasındaki kriter geçerliliği yapılmış ve yüksek düzeyde korelasyon göstermiştir (r=0.82, p<0.0001). Şizofreni hastaları için yaşam niteliği ölçeği ile sosyal işlevsellik alt ölçeği arasında çok iyi derecede (0.84), sağlık ve tedavi alt ölçeği ile iyi derecede (0.57), günlük yaşam becerileri ile iyi derecede (0.49) korelasyon bulunmuştur. ŞİLÖ ile PANSS ölçeği arasında da iyi derecede korelasyon bulunmuştur (r=-0.51, p<0.001). Ölçeğin orijinal formunda PANSS ölçeği ile yapılan korelasyon düzeyleri incelendiğinde ŞİLÖ ile PANSS ölçeği arasında Türkçe formu ile aynı düzeyde korelasyonun olduğu gözlenmiştir (r=-0.51, p<0.001). Her iki ölçeğin alt ölçeklerinin korelasyon sonuçlarının Türkçe forma oldukça benzer olduğu gözlenmektedir. Sonuç olarak ŞİLÖ’nün araştırma ölçekleri ile genel olarak yüksek düzeyde korelasyon gösterdiği saptanmıştır. Tüm korelasyon katsayıları istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (Tablo 4).


 

Bu araştırmada Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasının geçerlilik ve güvenilirliğini sınadık. Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği’nin güvenilirliğinde öncelikle iç tutarlılık kat sayısına bakılmış ve 0.89 olarak bulunmuştur. Ölçeğin orijinal formunda ise bu değer 0.90’dır. Bir sonraki aşamada ölçeğin her bir maddesinin çıkartılması ile elde edilen Cronbach Alpha değerleri karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, Türkçe formda Alpha değeri 0.87 ile 0.99 arasında değişirken; orijinal formunda 0.90 ile 0,91 arasında değiştiği ve sonuçların birbirine yakın olduğu gözlenmektedir. Bu sonuçlar, ŞİLÖ’nün her iki çalışma içinde yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermektedir. Yapılan madde analiz işlem sonuçlarına göre, ŞİLÖ’nün genel toplamı ve alt ölçekleri için oluşturan tüm maddeler her üç teknikte de 0.01 düzeyinde anlamlı sonuç vermiştir. Bu nedenle, bu maddelerin mükemmel olduğu ve ölçekte kalabileceğine karar verilmiştir (p<0.01). Tüm bu bilgiler göz önüne alınarak; elde edilen Türkçe form değerleri ile orijinal form değerleri karşılaştırıldığında sonuçların birbirine oldukça yakın olduğu görülmektedir.

Güvenilirlik analizlerinden bir diğeri ise görüşmeciler arası güvenilirlik katsayısının hesaplanmasıdır. Bu amaçla, Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği 15 şizofreni hastasına iki psikolog tarafından uygulanmış ve görüşmeciler arası güvenilirlik kat sayısı, 0.965 olarak elde edilmiştir (p<0.0001).

ŞİLÖ orijinali geliştirilirken günlük yaşam, yaşam kalitesi, aktiviteler, kişilerarası ilişkiler ile sağlık ve tedavi alanlarından oluşan 5 alt ölçek üzerinden değerlendirmelerin yapılması planlanmıştır. Ancak yapılan faktör analizi sonucunda özdeğeri 1’in üstünde üç alt ölçek bulunmuş ve işlemler bu üç alt ölçek üzerinden gerçekleştirilmiştir (Sosyal işlevsellik, günlük yaşam becerileri, sağlık ve tedavi). ŞİLÖ’nün orijinal çalışmasında yapılan faktör analizi sonucunda 0.40’ın altında kalan sorular o faktöre giremedikleri için testten çıkartılmıştır (10. madde). Türkçe formunun geçerliliğini saptamak için yapılan faktör analizli sonucunda ise, özdeğeri 1’in üzerinde olan 4 alt ölçek saptanmıştır. Bu alt ölçekler sosyal işlevsellik, günlük yaşam becerileri, sağlık ve tedavi ve mesleki işlevselliktir. Dördüncü faktör yani mesleki işlevsellik iki kutupludur. Ev işi etkinlikleri ve çalışma, işlevselliğini sorgulayan maddeler birbirinin alternatifidir.

Kapsam geçerliliğini sınamak amacıyla ölçeğin genel toplamı ile alt ölçekler arasındaki korelasyon sonuçları hesaplanmıştır. Sonuçlar, 0.93 ile 0.62 aralığında yüksek bir korelasyon olduğunu göstermiştir. Alt ölçekler arasındaki korelasyon sonuçları incelendiğinde 0.45 ile 0.64 aralığında olduğu gözlenmektedir. Genel toplam ve alt ölçekler arasında pozitif ve anlamlı bir korelasyon bulunmuştur. Böylece ölçeğin yapı geçerliliği bir kez daha vurgulanmıştır (p<0.01).

Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği, toplam puanları ile alt ölçek puanları incelendiğinde sosyal işlevsellik alt ölçeği ile toplam puan arasında 0.93 düzeyinde anlamlı bir farklılık bulunmuştur. Bu bulgular sonucuna dayanarak; işlevsel iyileşme düzeyi geliştikçe hastaların sosyal ortamda kendilerini ifade edebilme, kişisel ilgi alanlarına zaman ayırabilme, aile ve arkadaşları ile görüşme kalitesi gibi alanlarda sosyal işlevselliğinin arttığı söylenebilir.

Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği, toplam puanları ile günlük yaşam becerileri alt ölçeği puanları arasında 0.62 düzeyinde anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Bu analiz sonuçlarına dayanarak işlevsel iyileşme düzeyi arttıkça, hastaların öz-bakımlarına dikkat ettiği, biyolojik ritimlere dikkat edebildiği, idari ve finansal yönetimi sağlayabildiği, duygularını ortama ayarlayabilme gibi becerilerinin de arttığı söylenebilir.

Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği, toplam puanları ile sağlık ve tedavi alt ölçeği puanları incelendiğinde ise 0.80 düzeyinde anlamlı bir ilişki olduğu bulunmuştur. Bu bulgular sonucuna dayanarak işlevsel iyileşme düzeyi arttıkça hastaların sağlıklarını korumak içi gerekli önlemlere alabildiği, tedavinin yan etkileri ile baş edebildikleri, tedaviye yönelik iç görülerinin geliştiği ve tedaviye uyumlarının arttığı düşünülmektedir.

Yapı geçerliliğinin belirlenmesinde benzer özellikleri ölçen geçerli ve güvenilir ölçekler arasında korelasyon bulunmalıdır. Bu amaçla, ŞİLÖ ile Yaşam Niteliği Ölçeği arasındaki kriter geçerliliği yapılmış ve yüksek düzeyde korelasyon göstermiştir (r=0.82, p<0.0001). Şizofreni hastaları için yaşam niteliği ölçeği ile sosyal işlevsellik alt ölçeği arasında çok iyi derecede (0.84), sağlık ve tedavi alt ölçeği ile iyi derecede (0.57), günlük yaşam becerileri ile iyi derecede (0.49) korelasyon bulunmuştur.

ŞİLÖ ile PANSS ölçeği arasında da iyi derecede korelasyon bulunmuştur (r=-0.51, p<0.001). Ölçeğin orijinal formunda PANSS ölçeği ile yapılan korelasyon düzeyleri incelendiğinde ŞİLÖ ile PANSS ölçeği arasında Türkçe formu ile aynı düzeyde korelasyonun olduğu gözlenmiştir (r=-0.51, p<0.001). Her iki ölçeğin alt ölçeklerinin korelasyon sonuçlarının Türkçe forma oldukça benzer olduğu gözlenmektedir. Sonuç olarak ŞİLÖ’nün araştırma ölçekleri ile genel olarak yüksek düzeyde korelasyon gösterdiği saptanmıştır. Tüm korelasyon katsayıları istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur.

Araştırmanın kısıtlılığı, örneklemin İstanbul Üniversitesi, İstanbul Tıp Fakültesi Psikiyatri Kliniğine başvuran ayaktan ya da yatarak tedavi gören şizofreni hastaları ile sınırlı olmasıdır. Bu nedenle gelecekte daha büyük bir örneklem ile çalışmanın yararlı olacağını düşünüyoruz. Ayrıca, işlevsel iyileşme düzeyini belirlemek amacıyla hasta ve yakınları ile yapılan görüşmelerin yanı sıra, hastanın günlük yaşamını doğrudan natüralist yöntemlerle incelemeye yönelik çalışmaların da işlevsel iyileşmenin değerlendirilmesine yeni bir bakış açısı getirecektir.  

Şizofrenide İşlevsel İyileşme Ölçeği geçerliliği ve güvenilirliği olan bir ölçektir. Ölçeğin aynı zamanda remisyonda olan ve olmayan hastaları ayırt edebilecek duyarlılığa sahiptir. Şizofreni Hastalarında İşlevsel İyileşme Ölçeği, bu özellikleri nedeniyle akademik çalışmalarda ve klinik uygulamalarda kullanılması uygun bir ölçektir.  


 

1.         Andreasen NC, Carpenter WT, Kane JM et al. Remission in schizophrenia: proposed criteria and rationale for consensus. American Journal of Psychiatry 2005; 162:441-9.

2.         Velligan DI, Bow-Thomas C, Mahurin RK et al. Do Specific Neurocognitive Deficits Predict Specific Domains of Community Function in Schizophrenia? The Journal of Nervous and Mental Disease 2000; 188:518-24.

3.         Mueser KT. Cognitive Functioning, Social Adjustment and Long Term Outcome in Schizophrenia. In: Sharma T, Harvey P, editörler. Cognition in Schizophrenia: Impairments, Importance and Treatment Strategies in Oxford University Press, New York. 2000; 157-77.

4.         Mueser KT, Tarrier N. The Handbook of Social Functioning in Schizophrenia, Boston, Allyn and Bacon; 1998.

5.         Fleischhacker WW, Rabinowitz J, Kemmler G et al. Perceived Functioning, Well-Being and Psychiatric Symptoms in Patients With Stable Schizophrenia Treated With Long-Acting Risperidone for 1 Year. Br. J. Psychiatry 2005; 187:131-6.

6.         Liberman R, Kopelowicz A. Recovery from Schizoprenia: A Consept in Search of Research. Psychitr Serv 2005; 56:735-42.

7.         Aydemir Ö, Üçok A, Esen A ve ark. Bireysel ve Sosyal Performans Ölçeği’nin Türkçe sürümünün Geçerlilik ve Güvenilirlik Çalışması. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni 2009;19:93-8.

8.         Birchwood M, Smith J, Cochrane R et al. The Social Functioning Scale. The Development and Validation of A New Scale of Social Adjustment for Use A Family Intervantion Programmes With Schizoprenic Patients. Br J Psychiatry 1990; 157:853-9.

9.         Erakay SY, Şizofreni Tanılı Hastalarda Sosyal İşlevsellik Ölçeği (SİÖ) Türkçe Formunun Geçerlilik ve Güvenilirliğinin Araştırılması. Yayımlanmamış Uzmanlık Tezi, Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Psikiyatri Kliniği, İzmir; 2001.

10.       Amerikan Psikiyatri Birliği. Mental bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, Dördüncü Baskı (DSM IV). Köroğlu E (çev.) Ankara; Hekimler Yayın Birliği, 1994.

11.       Soygür H, Aybaş M, Hınçal G ve ark. Şizofreni Hastaları İçin Yaşam Nitelikleri Ölçeği: Güvenirlik ve Yapısal Geçerlik Çalışması. Düşünen Adam Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi 2000; 13:204-10.

12.       Kay SR, Fiszbein A, Opler LA. The Positive and Negative Syndrome Scale (PANSS) for Schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 1987; 13:261-76.

13.       Llorca P M, Lançon C, Lancrenon S et al. The Functional Remission of General Schizophrenia (FROGS) Scale: Development and Validation of a New Questionnair. Schizophrenia Research 2009; 03916: 8.

14.       Overall JE, Gorham DR. The Brief Psychiatric Rating Scale. Psychological Report. 1962; 10:799-812.

15.       Kostakoğlu AE, Batur S, Tiryaki A. Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeğinin (PANSS) Türkçe Uyarlamasının Geçerlik ve Güvenilirliği. Türk Psikoloji Dergisi 1999; 14:23-32.­



Şizofrenide İşlevsel İyileşme Ölçeği (ŞİLÖ), geçerlilik, güvenilirlik, işlevsellik, yaşam kalitesi

2014 © Galenos Yayınevi | Her Hakkı Saklıdır. Gizlilik Bildirimi | Erişilebilirlik