Özcan Uzun, Adnan Cansever, Taner Özgürtaş, Ali Bozkurt, Alpay Ateş
 

Amaç: Bu çalışmada alkol bağımlılığı olan erkeklerde depresif bozukluk ve folat eksikliği oranlarının saptanması ve depresyon ile folat eksikliği arasındaki ilişkinin araştırılması amaçlanmıştır.

Yöntem: Çalışmaya 46 detoksifiye alkol bağımlısı erkek hasta ve 50 sağlıklı kontrol olgusu alındı. Alkol bağımlılığı ve depresyon tanısı DSM-IV ölçütleri ve SCID-I aracılığıyla konuldu. Depresyonun şiddeti Hamilton Depresyon Derecelendirme Ölçeği (HDDÖ) ile ölçüldü. Alkol bağımlılığının derecesi Michigan Alkol Tarama Testi (MATT) kullanılarak değerlendirildi.

Sonuçlar: Alkol bağımlılarının %32.6’sı bir depresif bozukluk tanısı aldı. Öte yandan, alkol bağımlılarının %23.9’unda, kontrol grubunun ise %8’inde folat eksikliği olduğu bulundu. Depresif alkoliklerin %33.3’ünde ve depresif olmayanların %19.4’ünde folat eksikliği saptandı. Bununla birlikte, depresif alkoliklerle depresif olmayan alkoliklerin serum folat düzeyleri arasında anlamlı farklılık olmadığı görüldü.

Değerlendirme: Depresyon ve alkol bağımlılığı sıklıkla bir arada görülen iki önemli klinik tablodur. Bu tablolar folat eksikliğiyle de ilişkilidir. Ancak, bulgularımız alkol bağımlılığında görülen depresyonun folat eksikliğiyle ilişkili olmadığını göstermiştir.

Özcan Uzun, Adnan Cansever, Taner Özgürtaş, Ali Bozkurt, Alpay Ateş


 

Amaç: Bu çalışmada alkol bağımlılığı olan erkeklerde depresif bozukluk ve folat eksikliği oranlarının saptanması ve depresyon ile folat eksikliği arasındaki ilişkinin araştırılması amaçlanmıştır.

Yöntem: Çalışmaya 46 detoksifiye alkol bağımlısı erkek hasta ve 50 sağlıklı kontrol olgusu alındı. Alkol bağımlılığı ve depresyon tanısı DSM-IV ölçütleri ve SCID-I aracılığıyla konuldu. Depresyonun şiddeti Hamilton Depresyon Derecelendirme Ölçeği (HDDÖ) ile ölçüldü. Alkol bağımlılığının derecesi Michigan Alkol Tarama Testi (MATT) kullanılarak değerlendirildi.

Sonuçlar: Alkol bağımlılarının %32.6’sı bir depresif bozukluk tanısı aldı. Öte yandan, alkol bağımlılarının %23.9’unda, kontrol grubunun ise %8’inde folat eksikliği olduğu bulundu. Depresif alkoliklerin %33.3’ünde ve depresif olmayanların %19.4’ünde folat eksikliği saptandı. Bununla birlikte, depresif alkoliklerle depresif olmayan alkoliklerin serum folat düzeyleri arasında anlamlı farklılık olmadığı görüldü.

Değerlendirme: Depresyon ve alkol bağımlılığı sıklıkla bir arada görülen iki önemli klinik tablodur. Bu tablolar folat eksikliğiyle de ilişkilidir. Ancak, bulgularımız alkol bağımlılığında görülen depresyonun folat eksikliğiyle ilişkili olmadığını göstermiştir.

Alkol bağımlılığı ve depresyon sıklıkla bir arada görülen iki klinik tablodur. Araştırmalar, alkoliklerde depresyonun genel populasyondan daha yüksek oranda ortaya çıktığını göstermiştir1,2,3 Depresyon hastalarında yaşam boyu alkolizm riski yaklaşık %30 iken, alkoliklerde yaşam boyu depresyon gelişme riskinin %40 dolayında olduğu bildirilmektedir.4

Birçok araştırmada depresyon ile folat eksikliği arasında bir ilişki olduğu bulunmuştur.5,6 Depresyon hastalarının %10-30’unda serum folat düzeyinin düşük olduğu bildirilmiştir.7,8,9 Depresif hastalardaki bu oran, normal populasyondan ve diğer psikiyatrik hastalarda olduğundan daha yüksektir.7,10 Folat eksikliği, depresyonun neden olduğu yetersiz beslenmeyle ilişkilendirilmiştir.7,11 Bu görüşe göre, depresyon folat eksikliğinin bir nedenidir. Ancak, bazı yazarlar folatın duygudurumun düzenlenmesinde birincil etkisi bulunduğu; çeşitli nedenlerle gelişen folat eksikliğinin depresyona yol açtığını bildirmiştir.12 Sonuç olarak, en azından bazı depresyon olgularının folat eksikliğiyle ilişkili olması mümkündür.13,14

Folat eksikliği ile alkol bağımlılığı arasında da bir bağlantı olduğu bilinmektedir.15,16,17 Folat eksikliğinin özellikle kronik alkoliklerde sık karşılaşılan yetersiz beslenme ve emilim yetersizliğinden ya da alkolün folat metabolizasyonunu hızlandırmasından kaynaklanabileceği ileri sürülmektedir.18 Bu alanda yapılan çalışmalar, alkoliklerin %7-28’inde serum folat düzeylerinin normal sınırların altında olduğunu göstermektedir.9,15,17,19

Depresyon ile alkol bağımlılığı veya folat arasındaki ilişkiyi ayrı ayrı araştıran birçok çalışma bulunmaktadır.9,13,14,15 Bu çalışmalarda folat eksikliği ile her iki bozukluk arasında bir ilişki olduğu saptanmıştır. Bununla birlikte, depresif alkoliklerde serum folat düzeylerini araştıran çalışmalar sınırlı sayıdadır. Bu araştırmada; (i) alkol bağımlılarında depresyonun yaygınlığının, (ii) folat düzeyleri ile depresyon arasındaki ilişkinin ortaya konması amaçlanmıştır.

Olgular

Çalışmaya Gülhane Askeri Tıp Akademisi Psikiyatri Polikliniğine ayaktan başvuran 46 alkol bağımlısı erkek olgu alındı. Kontrol grubu, dahiliye polikliniğine başvuran hasta yakınlarından oluşan ve yaş, cinsiyet, ekonomik düzey ve eğitim gibi sosyodemografik özellikler bakımından alkol bağımlısı hastalarla benzer özelliklere sahip 50 sağlıklı olgudan oluşturuldu. Çalışmanın başlangıcında tüm olgular çalışma hakkında bilgilendirildi ve çalışmaya katılmayı kabul ettiklerine ilişkin onayları alındı.

Alkol bağımlılarının ve kontrol grubunun yaş ortalaması sırasıyla 38.7 ± 11.9 ve 38.5 ± 11.8 yıl (p>.05), eğitim düzeyi ise 10.0 ± 3.1 ve 9.8 ± 3.2 yıl (p>.05) olarak bulundu. Grupların ekonomik düzeyleri de benzer özellikler gösteriyordu (p>.05) (Tablo 1). Alkol dışında madde kötüye kullanımı veya bağımlılığı olanlar, aktif bedensel bir hastalık tanısı alanlar ya da folat serum düzeyine etkisi olduğu bilinen herhangi bir ilaç kullananlar çalışmadan dışlandı.

Araçlar

Deneklerin sosyodemografik özellikleri yarı yapılandırılmış bir form ile belirlendi. Alkol bağımlılığı tanısı DSM-IV ölçütlerine göre konuldu.20 Alkolizmin şiddeti Michigan Alkolizm Tarama Testi’nin (MATT)21 Türkçe uyarlamasıyla değerlendirildi.22 Depresyon tanısı SCID-I kullanılarak konuldu.23,24 Depresyonun şiddeti 17- soruluk Hamilton Depresyon Derecelendirme Ölçeğinin (HDDÖ) Türkçe versiyonu ile belirlendi.25,36

Tüm deneklerden öğleden önce alınan kan örnekleri biyokimyasal analize kadar -200°C’de saklandı. Dondurulmuş serum örnekleri, olgulara ve almış oldukları tanıya kör bir araştırmacı tarafından değerlendirildi. Serum folat düzeylerinin ölçümünde "chemiluminescence" yöntemi kullanıldı (Advia Centaur, Bayer Co.). Serum folat düzeyinin 2.7 ng/ml’in üzerinde bulunması normal kabul edildi.

İstatistiksel analiz

Depresif ve depresif olmayan alkol bağımlısı olgular klinik özellikleri ve folat düzeyleri yönünden karşılaştırıldı. Grupların karşılaştırılmasında ki-kare testi (gerektiğinde Fisher kesin ki-kare testi), t testi ve Mann-Whitney U testi kullanıldı. Değişkenler arasındaki bağıntı Pearson korelasyon testi ile değerlendirildi. Anlamlılık düzeyi olarak p<0.05 değeri alındı.

Alkol bağımlılarında depresyon

Alkol bağımlılarının %32.6’sına (s = 15) bir depresif bozukluğun eşlik ettiği saptandı. Bunların %66.7’si (s = 10) major depresyon,  %33.3’ü (s = 5) distimik bozukluk tanısı aldı. Ortalama HDDÖ puanları depresif grupta 19.4 ± 8.0, depresif olmayanlarda ise 9.1 ± 6.9 idi (Z = -3.619, p<.000). Ayrıca, alkol kullanım süresi ile HDDÖ puanları arasında anlamlı bir bağıntı olduğu saptandı (r = .331, s = 46, p<.025). Alkol bağımlılarında ortalama MATT puanı 31.4 ± 11.4 olarak bulundu. Depresif olguların MATT puanları diğerlerine oranla yüksek olmasına karşın, aradaki fark anlamlı değildi (Z = -1.807, p>.071). MATT ile HDDÖ puanları arasında da bir bağıntı yoktu (r = .282, s = 46, p>.05).

Alkol bağımlılarında serum folat düzeyleri

Alkol bağımlılığı olanların %23.9’unda (s=11) folat düzeyleri düşük iken, kontrol grubunda bu oran sadece %8 (s = 4) idi ve aradaki fark anlamlıydı  (Fisher kesin ki-kare testi, p<.040) (Tablo 1). Folat düzeyi düşük olgularda alkol kullanım süresi daha uzun bulundu (Z =-3.678, p<.000). Ayrıca, folat düzeyleri ile alkol kullanım süresi arasında negatif bir bağıntı olduğu saptandı (r = -.445, s = 46, p<.002). Diğer yandan, folat düzeyi düşük olguların MATT puanları daha yüksek olmasına karşın, folat düzeyi normal sınırlarda olan grupla anlamlı bir fark göstermiyordu (Z = -1.470, p>.144).

Depresif alkol bağımlılarında serum folat düzeyleri

Depresif olgularda ortalama folat düzeyi depresif olmayanlardan daha düşük ölçüldü, ancak fark anlamlı değildi (Z = -.962, p>.336). Alkol kullanım süresi, depresif olmayanlara göre, anlamlı derecede uzun bulundu (Z = -2.442, p<.015). Alkol kullanım süresi ile serum folat düzeyi arasında da anlamlı bir ilişki vardı (r = -.445, s = 46, p<.002). Olguların folat düzeyi ile HDDÖ ya da MATT puanları arasında ise  anlamlı bir ilişki olmadığı saptandı (Tablo 3).

Depresif bozukluk ve alkol bağımlılığı sıklıkla bir arada görülen iki önemli klinik tablodur.2,3,4 Bu çalışmada da alkol bağımlısı olguların %32.6’sına depresif bozukluğun eşlik ettiği saptanmıştır. Depresyonun alkol kullanımıyla ilgili bazı değişkenlerle ilişkili olduğu görülmüştür. Depresif olgularda alkol kullanım süresinin diğerlerine göre daha uzun olduğu bulunmuştur. Ayrıca, alkol kullanım süresi ile depresyonun şiddeti arasında anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Bu durumu alkol kullanım süresi uzadıkça bireylerin depresif etkilere karşı daha yatkın hale gelmesiyle açıklamak mümkündür.27 Öte yandan, alkolizmin şiddetinin depresyonun şiddetiyle ilişkili olduğunu bildiren Ross ve ark.28 ve Mueller ve ark.’nın29 sonuçlarından farklı olarak, MATT ile HDDÖ puanları arasında anlamlı bir ilişki olmadığı görülmüştür. Bu veri yöntem farklılığından ve olgu sayımızın düşüklüğünden kaynaklanmış olabilir.

Alkolizm, beslenme yetersizliği ve emilim bozukluğuna yol açarak vitamin eksikliğine neden olmaktadır.11,18,19,30 Birçok çalışmada alkol bağımlılarının %7-28’inde serum  folat düzeyinin düşük olduğu bildirilmiştir.15,17,19 Bu sonuçlarla uyumlu olarak, bulgularımız alkol bağımlılarının %23.9’unda folat eksikliği olduğunu göstermiştir. Sağlıklı kontrollerde ise sadece %8 olguda folat eksikliği vardı ve aradaki fark anlamlıydı. Öte yandan, alkol kullanım süresi ile düşük serum folat düzeyi arasında anlamlı bir ilişki olduğu bulunmuştur. Ancak, alkolizmin şiddeti ile serum folat düzeyi arasında anlamlı bir bağlantı olmadığı saptanmıştır. Literatürde alkolizmin şiddeti ile serum folat düzeyleri arasında bir ilişki olmadığını bildiren çalışmalar olmasına karşın,7,32,33 depresyonun şiddeti arttıkça serum folat düzeylerinin düştüğünü gösteren sonuçlar da yer almaktadır.5,6

Folatın duygudurumun düzenlenmesinde birincil rolü bulunduğu, çeşitli nedenlerle gelişen folat eksikliğinin depresyona yol açtığı bildirilmiştir.12 Biz, alkol bağımlılarında gelişen folat eksikliğinin depresyonla ilişkili olacağını varsaymıştık. Gerçekten, çalışmamızda alkol bağımlılarında folat düzeyi, sağlıklı kontrollere göre, anlamlı düzeyde düşük bulunmuştur. Ancak, depresif alkol bağımlılarının ortalama serum folat düzeylerinin depresif olmayanlardan  istatistiksel olarak farklı olmadığı saptanmıştır. Bu sonuç, alkol bağımlılarında ortaya çıkan depresyonun folat eksikliği ile nedensel bir ilişkisi olmadığını düşündürmektedir. Bu bulgunun aksine, depresif hastalarda serum folat düzeyinin depresif olmayanlara oranla daha düşük olduğunu bildiren çok sayıda çalışma bulunmaktadır.8,33 Alkol bağımlılarında ortaya çıkan depresyonun folatla olan ilişkisini aydınlatmak için uzunlamasına çalışmalara gereksinim vardır.

Bu çalışmanın bazı sınırlılıkları bulunmaktadır. Carney ve ark.5 kan hücrelerindeki folat düzeylerinin ölçülmesinin daha sağlıklı sonuç verdiğinin bildirilmesine karşın, bu çalışmada serum folat düzeyleri ölçülmüştür. Ayrıca, beslenme alışkanlıkları da serum folat düzeyi üzerine etkili olabilmektedir. Beslenme alışkanlıklarının dikkate alınmaması çalışmamızın bir diğer zayıf yönüdür.

Sonuç olarak, alkol bağımlılarında depresyon ve folat eksikliği sık rastlanan durumlardır. Folat düzeylerinin depresif olan ve olmayan alkol bağımlılarında farklı olmaması bu olgularda depresyonla folat eksikliği arasında nedensel bir bağlantı olmadığını göstermektedir.

1.         Hasegawa K, Hirokazu M, Nakkazawa Y ve ark. Primary and secondary depression in alcoholism-clinical features and family history. Drug Alcohol Depend 1991, 27: 275-81.

2.         Coryell W, Winokur G, Keller M ve ark. Alcoholism and primary major depression: a family study approach to co-existing disorders. J Affect Disord 1992, 24: 93-9.

3.         Kessler R, Mc Gonagle K, Zhao S ve ark. Lifetime and 12-month prevalence of DSM-III-R psychiatric disorders in the United States: results from the National Comorbidity Survey. Arch Gen Psychiatry 1994, 51: 8-19.

4.         Regier DA, Farmer ME, Rae DS, ve ark. Comorbidity of mental disorders with alcohol and other drug abuse: results from the Epidemiologic Catchments Area (ECA) study. JAMA 1990, 264: 2511-18.

5.         Carney M, Chary T, Laundy M ve ark. Red cell folate concentrations in psychiatric patients. J Affect Disord 1990, 19: 207-13.

6.         Wesson VA, Lewitt AJ, Toffe RT. Change in folate status with antidepressant treatment. Psychiatry Res 1993, 53: 313-22.

7.         Abou-Saleh MT, Coppen A. Serum and red blood cell folate in depression. Acta Psychiatr Scand 1989, 80: 78-82.

8.         Alpert JE, Fava M. Nutrition and depression: the role of folate. Nutr Rev 1997, 55: 145-9.

9.         Fava M, Borus JS, Alpert JE ve ark. Folate, vitamin B12, and homocysteine in major depressive disorder. Am J Psychiatry 1997, 154: 426-8.

10.       Crellin R, Bottiglieri T, Reynolds EH: Folates and psychiatric disorders: clinical potential. Drugs 1993, 45:623-636.

11.       Botez M, Botez T, Leville J ve ark. Neuropsychological correlates of folic asid deficiency: facts and hypotheses. Botez M, Reynolds, E. (Ed), Folic Acid in Neurology, Psychiatry, and Internal Medicine. New York: Raven Press, 1979, s. 435-60.

12.       Reynolds EH, Carney MWP, Toone BK. Methylation and mood. Lancet 1984, 28: 196-8.

13.       Shorvon S, Carney M, Chanarin I, Reynolds EH: The neuropsychiatry of megaloblastic anemia. Br Med J 1980, 281: 1036-8.

14.       Godfrey PSA, Toone BK, Carney MWP ve ark. Enhancement of recovery from psychiatric illness by methylfolate. Lancet 1990, 336: 392-5.

15.       Wu A, Chanarin I, Slavin G, Levi AJ: Folate deficiency in alcoholic-its relationship to clinical and haematological abnormalities, liver disease and folate stores. Br J Haematol 1975, 29: 469-78.

16.       Bachevalier J, Joyal C, Botez MI. Blood thiamine and blood folate levels. A comparative study in control, alcoholic and folate-deficient subjects. Int J Vitam Nutr Res 1981, 51: 205-10.

17.       Fernando OV, Grimsley EW. Prevalence of folate deficiency and macrocytosis in patients with and without alcohol-related illness. South Med J 1998, 91: 721-5.

18.       Hoyumpa AM. Mechanisms of vitamin deficiencies in alcoholism. Alcohol Clin Exp Res 1986, 6: 573-81.

19.       Abou-Saleh MT, Coppen A. The biology of folate in depression: implications for nutritional hypotheses of psychoses. J Psychiatry Res 1986, 20: 91-101.

20.       American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manuel Of Mental Disorders, 4th ed. Washington DC: American Psychiatric Association, 1994.

21.       Selzer M. The Michigan Alcoholism Screening Test: a quest for a new diagnostic instrument. Am J Psychiatry 1971, 127: 1653-8.

22.       Coşkunol H, Bağdiken I, Sorias S, Saygılı R. Michigan Alkolizm Tarama Testi (MATT) Geçerliliği. Ege Tıp Dergisi 1995, 34: 15-8.

23.       First MB, Spitzer RL, Williams JBW. Structured Clinical Interview for DSM-IV (SCID). Washington, DC; American Psychiatric Association, 1997.

24.       Çorapçıoğlu A, Aydemir Ö, Yıldız M ve ark. DSM-IV Eksen I Bozuklukları İçin Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-I). Ankara, Hekimler Yayın Birliği, 1999.

25.       Hamilton M: A rating scale for depression: J Neurol Neurosurg Psychiatry 1960, 23: 56-62.

26.       Akdemir A, Dönbak S, Dağ İ ve ark. Hamilton Depresyon Derecelendirme Ölçeğinin (HDDÖ) geçerliği, güvenirliği ve klinikte kullanımı. 3P Dergisi 1996; 4: 251-9.

27.       Lewitt AJ, Joffe RT: Folate, B12, and life course of depressive illness. Biol Psychiatry 1989, 25: 867-72.

28.       Ross HE, Glaser FB, Germanson T. The prevalence of psychiatric disorders in patients with alcohol and other drug problems. Arch Gen Psychiatry 1988, 45: 1023-31.

29.       Mueller TI, Lavori PW, Keller MB ve ark. Prognostic effect of the variable course of alcoholism on the 10-year course of depression. Am J Psychiatry 1994, 151: 701-6.

30.       Cravo ML, Camilo ME. Hyperhomocysteinemia in chronic alcoholism: relations to folic acid and vitamins B (6) and B (12) status. Nutrition 2000, 16: 296-302.

31.       Lee S, Wing YK, Fong S. A controlled study of folate levels in Chinese inpatients with major depression in Hong Kong. J Affect Disord 1998, 49: 73-7.

32.       Penninx BWJH, Guralnik JM, Ferrucci L ve ark. Vitamin B12 deficiency and depression in physically disabled older women: epidemiologic evidence from the Women’s Health and Aging Study.  Am J Psychiatry 2000, 157: 715-21.

33.              Bottiglieri T, Laundy M, Crellin R ve ark. Homocysteine, folate, methylation, and monoamine metabolism in depression. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2000; 69: 228-32.

alkol bağımlılığı, depresyon, folat